Cerkiewnik | Szlak Cerkwi Łemkowskich | Beskid Sądecki

Apsyda (absyda)

Pomieszczenie na rzucie półkola, półelipsy lub wieloboku, dostawione do bryły świątyni i otwarte do jej wnętrza. Zazwyczaj zamyka prezbiterium, czasem także nawy boczne i ramiona transeptu.

Babiniec

Część budynku cerkiewnego, tradycyjnie związana z miejscem, w którym dawniej przebywały kobiety. W najstarszych budowlach bywał oddzielony od nawy głównej ścianą z niewielkim otworem drzwiowym. Z czasem przegrody zanikały lub przyjmowały symboliczną formę.

Bordiura

Pas dekoracyjny z ornamentami geometrycznymi, roślinnymi lub innymi motywami, stanowiący obramowanie kompozycji plastycznej, malowidła, tkaniny albo elementu architektonicznego. W sztuce sakralnej może podkreślać granice pól dekoracyjnych.

Dach

Górna część budynku, która osłania go przed opadami i innymi czynnikami atmosferycznymi. Składa się z konstrukcji nośnej oraz pokrycia, np. gontowego lub blaszанego.

Rodzaje dachów spotykane w budownictwie cerkiewnym:

• Dwuspadowy
• Trójspadowy
• Namiotowy (brogowy) – z połaciami zbiegającymi się w jednym punkcie.
• Pulpitowy
• Kopulasty
• Baniasty
• Cebulasty

Diakonikon i prothesis

Pomieszczenia liturgiczne występujące w architekturze chrześcijańskiej, przejęte również przez tradycję wschodnią. Diakonikon służył m.in. do przechowywania szat i naczyń liturgicznych, a prothesis (proskomidijnik) do przygotowania darów eucharystycznych.

Klejmy

Niewielkie przedstawienia stanowiące odrębne sceny w obrębie większej kompozycji ikony. Na ikonach hagiograficznych ukazują zwykle wydarzenia z życia świętego, którego wizerunek znajduje się w centrum.

Lisice

Pionowe wzmocnienia stosowane w drewnianych ścianach konstrukcji zrębowej lub łątkowo-sumikowej. Zwykle mają postać pary belek obejmujących ścianę z obu stron i połączonych śrubami. Ograniczają odkształcenia wysokich ścian. Można je spotkać m.in. w cerkwi w Łówczy.

Lizena

Płaski, pionowy pas muru nieznacznie wysunięty przed jego lico. W przeciwieństwie do pilastra nie ma bazy ani głowicy. Służy przede wszystkim do dekoracyjnego podziału i ożywienia powierzchni ściany.

Łuk

Element architektoniczny, konstrukcyjny lub dekoracyjny, rozpięty między podporami i zazwyczaj zakrzywiony. W zależności od kształtu i konstrukcji może pełnić funkcję nośną albo ozdobną.

Sklepienie

Przestrzenna konstrukcja przekrywająca całość lub część wnętrza budynku. Tradycyjne sklepienia murowane przenoszą obciążenia głównie poprzez siły ściskające na podpory i ściany.

Sklepienie kolebkowe

Sklepienie przypominające wydłużoną połowę walca, którego przekrój poprzeczny ma zwykle kształt półkola. Spotyka się również odmiany o przekroju eliptycznym, koszowym lub ostrołukowym.

Supraporta

Dekoracyjny panel umieszczony nad drzwiami, najczęściej ujęty w ozdobne obramowanie. Może być wypełniony malowidłem, płaskorzeźbą lub sztukaterią.

Tondo

Obraz lub płaskorzeźba o kolistym kształcie. Tonda były charakterystyczne m.in. dla sztuki włoskiego renesansu. W cerkwiach mogą występować na carskich i diakońskich wrotach.

Zacheuszki

Znaki upamiętniające konsekrację świątyni, umieszczane tradycyjnie w dwunastu miejscach, w których biskup dokonuje namaszczenia ścian podczas obrzędu poświęcenia kościoła. Mogą mieć postać krzyży namalowanych na ścianie, płytek lub innych oznaczeń. Nad nimi często umieszcza się lampkę albo świecznik, również nazywany zacheuszkiem. Nazwa nawiązuje do biblijnego Zacheusza.

Żertwiennik

Stół liturgiczny znajdujący się w prezbiterium cerkwi, na którym podczas proskomidii przygotowuje się chleb i wino – dary przeznaczone do Eucharystii.